Buồn bã với những môi hôn

[hoangvu]

Buồn bã với những môi hôn

--- Hoàng Tá Thích ---

TTO - Tất cả bài nhạc của Trịnh Công Sơn đều ngắn hoặc rất ngắn. Riêng một bài duy nhất mang dáng dấp một trường ca: bài Đóa Hoa Vô Thường. Với nhạc dạo đệm trước mỗi đoản khúc, bài hát kể một tình sử triết lý qua cách hiểu của Trịnh Công Sơn về chữ “ái” và chữ “tâm”.

Đây không phải là lần đầu vô thường đi vào lời ca của Trịnh Công Sơn. Vô thường bàng bạc trong nhạc Trịnh Công Sơn từ thuở đầu, nhưng không mấy ai để ý. Lời ca của anh hay quá, thơ quá, hát lên nghe đã bâng khuâng rồi, đâu cần hiểu ý nghĩa, chỉ mang máng thấy lời thơ có một chiều sâu triết lý thiếu vắng hẳn trong nhạc Việt Nam.

Có lẽ chính tác giả cũng chưa ý thức được rõ ràng điều mình cảm nhận, và chính nhờ thế mà tính cách mông lung của lời ca làm rung động lòng người, khác với lời văn sáng sủa. Với Đóa Hoa Vô Thường, Trịnh Công Sơn nhạc hóa lý thuyết và lý thuyết hóa nhạc. Anh còn chua thêm giải thích ở mỗi chuyển mạch để ý của nhạc được hiểu rõ hơn. Đoạn thứ nhất là đi tìm tình, nhịp thong dong. Đoạn thứ hai là gặp tình, đưa tình về, nhịp hớn hở, mùa xuân trên những mái nhà, có con chim hót tên là ái ân. Đoạn thứ ba là bốn mùa yêu nhau trong lẽ vô thường của trời đất.

Sau đó, nhạc bắt đầu hiu hắt, một thời yêu dấu đã qua, ôi áo xưa em là một chút mây phù du. Rồi nhạc mạnh và êm dịu lại để đi vào đoạn kết : từ đó ta là đêm nở đóa hoa vô thường. Tại sao nhạc êm dịu lại ? Anh giải thích : tình do tâm ta mà sinh, có khi tình mất mà tâm còn động vọng, đến lúc tâm bình an thì tình kia cũng đoạn nỗi. Chữ “ái”, đó là chỗ mà ai cũng thấy nơi Trịnh Công Sơn, chiếc nôi trong đó chúng ta nằm nghe anh ru từ mấy chục năm nay. Chữ “tâm” là cánh cửa mới mở ra trước Trịnh Công Sơn, nơi anh có cảm tưởng đang đến, kết thúc một đời rong chơi. Từ “ái” đến “tâm”, Đóa Hoa Vô Thường trình bày một quá trình chuyển hóa trong đó chuyện đời cũng như chuyện tình diễn biến dưới hình thức đối nghịch của từng đôi, từng cặp như tôi với em : tìm/gặp, gặp/mất, mất/còn, có/không. Vô thường, trong Trịnh Công Sơn, không có gì khác hơn là cái có đi vào cái không.

ó thể ý tưởng về quá trình đối nghịch đó đã nằm trong vô thức của Trịnh Công Sơn từ trẻ. Hát lại Trịnh Công Sơn từ khi anh mất, trực nhận của tôi chợt bắt gặp vô thức của anh. Tôi sẽ nói ở đây những đối nghịch đó mà tôi nghĩ luôn luôn là nét chính trong nhạc Trịnh Công Sơn. Tôi sẽ trích khá nhiều ví dụ, nhưng tôi phải tự kiềm chế tôi, nếu không thì hát hoài không dứt.

Tôi muốn bắt đầu bằng một đối nghịch trong cách vẽ tranh của Trịnh Công Sơn. Chẳng tại sao cả. Chỉ vì nói đến nhạc Trịnh Công Sơn mà bắt đầu bằng triết lý chắc là không ổn, vì anh là thi sĩ. Phải bắt đầu bằng người đẹp, người đẹp nhất trong tất cả những người đẹp nhất từ hai trăm năm nay : Thúy Kiều. Gió sẽ mừng vì tóc em bay Cho mây hờn ngủ quên trên vai Tại sao gió sẽ mừng? Vì tóc em là gió. Gió đùa với gió, làm sao gió không vui? Tại sao mây lại hờn? Vì tóc em là mây. Mây thua nước tóc, làm sao mây không dỗi ? Em là giai nhân toàn bích. Thế nhưng một nhan sắc toàn bích không làm Trịnh Công Sơn rung động. Giữa toàn bích, anh chấm một nét hỏng, và chính nét hỏng đó là cái duyên làm say lòng người. Cho mây hờn ngủ quên trên vai Vai em gầy guộc nhỏ Như cánh vạc về chốn xa xôi Tất cả những người đẹp của Trịnh Công Sơn đều có vai gầy.

[hoangvu]

Vai gầy, có thể đẹp. Nhưng gầy guộc thì nhất quyết là hỏng. Thì thiếu da thơm quả ngọt mùa xuân. Vậy mà khi thả giọng trầm xuống chữ guộc, tôi tưởng như nghe có cánh con vạc bất chợt vỗ nước bay vào đêm thâu. Đêm vắng sâu hơn và Thúy Kiều đẹp hơn. Đối nghịch là nét nhạc riêng của Trịnh Công Sơn. Anh nói một điều rồi anh nói điều trái lại. Như nét hỏng nằm giữa toàn bích. Bài hát này của anh đối nghịch với bài hát kia, lời một đối nghịch với lời hai, câu sau nghịch với câu trước, thậm chí hai hình ảnh nghịch nhau trong cùng một câu, trong vòng đôi ba chữ. Tôi lấy ví dụ Trịnh Công Sơn hát cô đơn. Anh là người cô đơn cùng cực : Trời cao đất rộng một mình tôi đi Một mình tôi đi Đời như vô tận một mình tôi về Với tôi. Anh cô đơn với. Chữ với làm tôi rờn rợn. Như câu sau này : Một ngày thấy bóng em qua nơi này/một lần với bóng tôi Một ngày đã có em xa nơi này/một ngày với vắng tôi Với vắng tôi. Em chỉ với khi nào không có tôi. Em cộng với con dấu trừ.

Cho nên chúng ta chỉ có cái bóng của nhau. Trịnh Công Sơn hát cô đơn

thảm sầu như vậy, nhưng hát đôi lứa cũng nồng nhiệt vời vợi. Anh cổ vũ: Hãy ru nhau trên những lời gió mới Hãy yêu nhau cho gạch đá có tin vui ... Hãy kêu tên nhau trên ghềnh dưới bãi Dù mai nơi này người có xa người Trịnh Công Sơn hát tuyệt vọng. Anh nằm chết lịm trong tuyệt vọng, tuyệt vọng rơi rất gần rơi xuống trong tôi như hoa tiễn đưa rơi trên mộ. Nhưng anh lại đánh trống thúc quân đừng tuyệt vọng tôi ơi đừng tuyệt vọng. Anh đang nằm xuống hay anh đã đứng dậy? Trịnh Công Sơn nhìn đời buồn tênh. Buồn tênh! Sống có bao năm vui vui buồn buồn người người ngợm ngợm Sống chết mong manh như thân cỏ hèn mọc đầy núi non Nhưng Trịnh Công Sơn yêu đời thắm thiết.

Anh quì xuống, tạ ơn đời đã cho anh hạnh phúc lẫn thương đau: Dù đến rồi đi tôi cũng xin/tạ ơn người tạ ơn đời Tạ ơn ai đã cho tôi còn những ngày/quên kiếp sống lẻ loi Dù đến rồi đi tôi cũng xin/tạ ơn người tạ ơn đời Tạ ơn ai đã cho tôi tình sáng ngời/như sao xuống từ trời Tôi biết có người sẽ nói : thì Trịnh Công Sơn cũng như mọi nghệ sĩ khác, có vui có buồn, có yêu thương, có tuyệt vọng. Không phải thế ! Trong nhạc Trịnh Công Sơn, vui đi cặp đôi với buồn, hạnh phúc sóng bước với thương đau trong cùng một bài, trong cùng một câu. Đây là hai vế trong cùng một bài, vế thứ nhất là thương đau : Tình yêu như nỗi chết cơn đau thật dài Tình khâu môi cười/hình hài xưa đã thay/mặn nồng xưa cũng phai Tình chia nhau gian dối/tình đày tình đôi nơi Vế thứ hai là hạnh phúc : Một mai thức dậy/chợt hồn như ngất ngây/chợt buồn trong mắt nai Rồi tình vui trong mắt/rồi tình mềm trong tay Hạnh phúc tưởng như thiên thu : Tình cho nhau môi ấm/một lần là trăm năm Cũng hai vế đối nhau như thế trong hai đoạn, tôi hát thêm bài nữa. Đoạn trước là phụ bạc, nợ nần : Hai mươi năm xin trả nợ dài Trả nợ một đời em đã phụ tôi Em phụ tôi một thời bé dại Thơ dại ra đi không nhớ gì tôi Thơ dại ra đi quên hết tình tôi Đoạn sau là tha thứ lau xóa oán trách, yêu thương vẫy gọi yêu thương : Bao nhiêu năm vẫn lại nhiệm mầu Trả nợ một lần quên hết tình đau Hai mươi năm vẫn là thuở nào Nợ lại lần này trong cõi đời sau Đó là hai vế nghịch nhau trong một bài.

[hoangvu]

Bây giờ là hai vế nghịch nhau trong cùng một đoạn. Như thế này là có hay không : Tiếng thì thầm từng đêm nhớ lại Ngỡ chỉ là cơn say Đóa hoa vàng mỏng manh cuối trời Như một lời chia tay Như thế này là xa hay gần : Tình như nắng vội tắt chiều hôm Tình không xa nhưng không thật gần Như thế này là rộng hay hẹp : Tình yêu như biển biển rộng hai vai Tình yêu như biển biển hẹp tay người Biển hẹp tay người Lạc lối. Như thế này là có hay không, mưa hay nắng, đông hay xuân, khứ hay hồi : Ngoài hiên vắng giọt thầm cuối đông Trời chợt nắng vườn đầy lá non Người lên tiếng hỏi người có không Người đi vắng về nơi bế bồng Như thế này là sống hay chết, tàn hay nở : Chìm dưới cơn mưa một người chết đêm qua Chìm dưới đất kia một người sống thiên thu Chìm khuất trong ta một lời nói vu vơ Chìm dưới sương thu là một đóa thơm tho Như thế này là ngày hay đêm, lên hay xuống: Gió cuốn đi cho mây qua dòng sông Ngày vừa lên hay đêm xuống mênh mông Đó là hai vế nghịch nhau trong cùng một đoạn, hoặc giữa câu trước với câu sau.

Nhưng lại rất lắm khi nghịch với thuận, không với có, trộn lẫn với nhau, buồn xen trong vui, mông lung không biết đâu là vui đâu là buồn. Mưa là buồn chăng ? Không hẳn, mưa trong Trịnh Công Sơn rất hồng, vì mưa trong nắng, mưa khi trời ươm nắng cho mây hồng. Nắng là vui chăng ? Không hẳn, lung linh nắng thủy tinh vàng, nhưng nắng lên mà chợt hồn buồn dâng mênh mang. Mưa Huế rất nặng hột, vậy mà mưa cứ như thì thầm dưới chân ngà. Nắng được trời gọi lên, nhưng trời cũng chẳng biết đó là nắng của mưa hay mưa của nắng: Gọi nắng cho cơn mưa chiều nhiều hoa trắng bay Nắng qua mắt buồn lòng hoa bướm say Bao nhiêu nụ hồng trong Trịnh Công Sơn, lạ quá, đều là nụ hồng tàn: em gọi nụ hồng vừa tàn cuối sân; đóa hoa hồng tàn hôn lên môi em ngày tháng dài. Có một chút của cái này và một chút của cái kia.

Có một chút của cái này trong một chút của cái kia. Có một chút xuôi trong ngược. Trăm năm trong xuân thì. Chân như trong hạt lệ: Bước tới hư vô khoác áo chân như Long lanh giọt lệ/long lanh giọt lệ/giọt lệ thiên thu Phôi pha cũng vậy. Trong nhớ đã có quên, trong quên vẫn cứ nhớ, tưởng vơi mà đầy, trong con nước rút đi có hồng thủy dâng lên: Tình ngỡ đã phôi pha nhưng tình vẫn còn đầy Người ngỡ đã xa xăm bỗng về quá thênh thang Ôi áo xưa lồng lộng đã xô dạt trời chiều Như từng cơn nước rộng xóa một ngày đìu hiu Đến đây, e không còn nói đối nghịch được nữa. E phải nói đối hợp. Vẫn nghịch như trời với đất, nhưng sương phủ mênh mông nối đất với trời. Chỉ còn mông lung sương. Rõ ràng nhất là cặp vợ chồng đi-về. Không bao giờ Trịnh Công Sơn nói đi mà không nói về. Hễ có đi là có về, hễ về là lại đi, không bao giờ câu trên đi mà không có câu dưới về, thậm chí đi-về nằm ôm nhau trong một câu, trong hai chữ, trong một cõi, một cõi đi về.

Trong khi ta về lại nhớ ta đi Đi lên non cao đi về biển rộng Vừa đi vừa về như thế, đôi chân loanh quanh không biết xoay sở thế nào, tự hỏi, thắc mắc: đi đâu loanh quanh cho đời mỏi mệt. Bốn mùa cũng loanh quanh như thế : mùa xuân chưa qua mùa hạ đã đến, mùa thu chưa đi, mới đầu thu thôi chân ngựa đã về. Mà chỗ về của Trịnh Công Sơn cũng lạ: không phải về nơi đây mà về chốn xa. Con người ra đi, tưởng đi đến đâu, ô hay chỉ làm một vòng xinh rồi trở về nơi cũ, như nằm mộng thấy mình đi: Đường chạy vòng quanh một vòng tiều tụy Một bờ cỏ non một bờ mộng mị Ngày xưa. Tôi nghe có người nói một câu hay khi đến thăm một người rất danh tiếng vừa chết: chỉ có ông ta không biết ông ta chết. Tôi nghĩ Trịnh Công Sơn không nói như vậy. Chắc anh vẫn đang thấy anh, vẫn đang thấy mọi người tiếp tục chạy vòng quanh.

Tiếp tục đi, tiếp tục về. Tôi nghe như anh đang hát thế này với các người đẹp đến khóc anh: Này em, Không có đâu em này/không có cái chết đầu tiên Và có đâu bao giờ/không đâu có cái chết sau cùng Không có đầu tiên, không có sau cùng, không đầu không đuôi, làm sao chết được, bởi vì làm sao bước ? Phải có cái bước đầu tiên mới có cái bước thứ hai, mới có cái bước sau cùng, mới chết, mới có người khóc, mới có văn tế. Vì bước không được, cho nên Trịnh Công Sơn chỉ lăn, và anh đã nghêu ngao như thế rồi. Anh ngồi giữa con phố, nhìn những gót chân thon đi ngược, nhìn những gót chân hồng đi xuôi, và anh í a tôi xin làm đá cuội và lăn theo gót hài. Anh lăn như thế nhiều lần với ám ảnh tử sinh.

[hoangvu]

Sống chết là bánh xe lăn tròn, vô thủy vô chung. Trịnh Công Sơn không nói bánh xe, nhưng anh lăn theo những hòn sõi, hòn đá, vốn là những hình ảnh quen thân của anh từ những bái hát đầu : Hòn đá lăn bên đồi/hòn đá rớt xuống cành mai Rụng cánh hoa mai gầy/chim chóc hát tiếng qua đời Trước đây, khi hát những bài đó, tôi không để ý đến ý niệm bánh xe, nhưng gần đây, Trịnh Công Sơn làm tôi ngạc nhiên khi anh đưa đối hợp có-không, mộthai, vào lời nhạc của anh một cách rõ rệt, thú vị, tinh quái. Anh khóc như thế này: Còn hai con mắt khóc người một con Còn hai con mắt một con khóc người Lối khóc rất ngộ này tóm tắt cách nhìn đời của Trịnh Công Sơn trong suốt nhạc phẩm của anh. Với một con mắt anh nhìn người. Với một con mắt anh nhìn anh. Một con mắt, anh nhìn tình phai. Một con mắt, anh nhìn anh thở dài.

Nhưng cùng một con mắt kia, anh vừa nhìn thấy em yêu thương, vừa thấy em thú dữ. Cùng một con mắt này, anh vừa thấy đêm tối tăm, vừa thấy đêm nồng nàn. Chẳng biết mắt nào là mắt còn lại, chỉ biết rằng con mắt còn lại nhìn một thành hai. Chỉ biết rằng: Con mắt còn lại nhìn đời là không Nhìn em hư vô nhìn em bóng nắng Con mắt còn lại là con mắt ai Trịnh Công Sơn làm tôi giật mình. Bóng nắng là một chữ trong kinh, và, như anh nói, từ khi trời là trời trăng là trăng câu kinh đã bước vào đời. Con mắt còn lại là con mắt ai? Tôi không muốn nghĩ như thế, nhưng tôi cảm thấy câu trả lời nằm trong đoạn kết của Đóa Hoa Vô Thường mà anh đã soạn rất khúc chiết với nhập đề, thân bài, kết luận, với quá trình tìm em- gặp em-mất em-an nhiên. Trịnh Công Sơn làm tôi giật mình. Anh bắt tôi phải hát lại những bài hát trước trong cảm nhận mới đó của tôi về chập chờn bóng nắng trong tâm thức của anh. Con mắt còn lại hiện ra, và đây là một mà hai: Từ lúc đưa em về Là biết xa nghìn trùng Nghìn trùng nằm ngay nơi giây phút tao ngộ.

Và đây là hai mà một: Từ trăng thôi là nguyệt một hôm bỗng nghe ra Buồn vui kia là một như quên trong nỗi nhớ Từ trăng thôi là nguyệt tôi như giọt nắng ngoài kia Từ em thôi là nguyệt coi như phút đó tình cờ Buồn vui là một, quên nhớ là một, phút tình cờ chụp bắt được điều đó hiện ra đây đó khá nhiều, có điều là Trịnh Công Sơn hát lên nhẹ nhàng như thơ, người hát nghe giọng thơ nhiều hơn là nghe ý tưởng. Nếu để ý, câu hát sâu thẳm. Lại ví dụ: Lòng thật bình yên mà sao buồn thế Giật mình nhìn tôi ngồi khóc bao giờ Thật bình yên. Mà buồn! Buồn nằm sẵn trong bình yên? Nếu không, tại sao anh khóc từ bao giờ ? Anh khóc từ trước, rồi anh mới giật mình, trong một phút tình cờ, thấy mình đang khóc.

Ai không tin ở cái giật mình đó, hãy nghe Trịnh Công Sơn giật mình một lần thứ hai: Dù thật lệ rơi lòng không buồn mấy Giật mình tỉnh ra ô nắng lên rồi Thật lệ rơi. Mà không buồn! Giật mình: nắng lên. Thế thì nắng đã nằm sẵn trong giọt lệ? Là một với giọt lệ? Tôi bắt gặp chớp nhoáng thần bí đó trong cả cách dùng tỉnh từ của Trịnh Công Sơn: môi em hồng như lá hư không. Lá hư không là thế nào? Là môi em vừa có dáng như ngọn lá vừa có dáng không như ngọn lá? Là có màu vừa hồng vừa không phải hồng? Có một cái gì vừa thật vừa không thật? Nghĩ cho thật kỹ, đúng là môi em tôi như thế. Đúng như tôi nghĩ là như thế. Nói như ngọn lá, như màu hồng là sai. Lại một tỉnh từ khác trong rất nhiều ví dụ như vậy : Nhìn cỏ cây ráng pha màu hồng Nhìn lại em áo lụa thinh không Ráng chiều có thật nhưng sắp đi vào hư ảo rồi, chớp nhoáng thôi. Nhìn hư trong thực như thế, giật mình nhìn lại em tôi ... ôi thần kỳ hai chữ thinh không ! Lụa nhẹ như khói đang tan, em cũng vậy, như thực như huyễn, chỉ còn là nét đẹp diễm ảo, mong manh đó thôi.

Tôi không muốn đóng khung Trịnh Công Sơn trong một triết thuyết nào cả. Anh tuyên bố chỉ muốn làm kẻ rong chơi và chấp tay van vái chỉ xin được như thế mà thôi. Nhưng khi anh mất, tôi không khỏi nghĩ đến những mong manh đã ám ảnh anh những năm gần đây và tôi giật mình chợt thấy anh đã là thi sĩ của mong manh như vậy từ lúc đầu, từ bao giờ. Đây là đóa quỳnh của thuở xuân xanh: Đêm này đêm buồn bã với những môi hôn Trong vườn trăng vừa khép những đóa mong manh Tại sao môi hôn mà buồn bã thế? Buồn nằm trong hạnh phúc? Là một với nhau? Nhưng quả thật đóa quỳnh đã hôn đêm trăng như thế. Hãy xem hoa nở: Ta mang cho em một đóa quỳnh Quỳnh thơm hay môi em thơm Em mang cho ta một chút tình Miệng cười khúc khích trên lưng Hoa đang nở trên lưng một cuống lá dài như môi ai cười trên lưng một người tình. Nhưng cũng môi đó, mới cười với trăng đã hôn từ giã đêm trăng với những cánh đang khép, đang úa, buồn bã.

Tôi giật mình : đóa quỳnh của thuở xuân xanh chính là đóa hoa vô thường nở trong tâm của anh ở khoảng cuối đời. Anh đi với đóa quỳnh, anh đến với đóa quỳnh, khép lại một chu kỳ vòng quanh. Anh là đêm trăng của ngày xưa đã hôn nhau buồn bã với đóa quỳnh mong manh và từ đó dòng nhạc của anh róc rách những mong manh như thế cho đến khi anh chợt nhận ra ta là đêm nở đóa hoa vô thường. Còn lại chuyện cuối cùng phải nói : vậy thì tôi với em là một hay hai? Là một chăng? Thì đấy, Trịnh Công Sơn đã có lần hăng hái : Em là tôi và tôi cũng là em Chẳng ai tin. Người không tin nhất chính là anh. Đừng tin! Đừng nghe tôi nói lời tăm tối Đừng tin tôi nhé vì tiếng cười Tôi như là người ngồi trong đêm dài Nhìn tôi đang quá ngậm ngùi Tôi với em không thể là một được bởi vì em là muộn phiền và muộn phiền thì đối nghịch với hồn nhiên mà tôi mơ ước.

Hồn nhiên lấp lánh như mặt trời trong lắm bài. Trịnh Công Sơn mơ ước trở về với hồn nhiên như trở về với bản chất của anh, như trở về với con chim thuở nhỏ, với hoa trên đồng xanh một sớm mai rất hồng. Anh muốn trở về với thật thà, với khờ dại, với ngây ngô, anh ngẩn ngơ nhìn người kia, dường như chờ đợi thật ra đang ngồi thảnh thơi, anh nhìn đứa bé. Đứa bé ! Đó mới thật là một của Trịnh Công Sơn, bởi vì đó là hồn nhiên, đó là cội nguồn, đó là quê nhà nằm sâu trong tiềm thức của anh. Hồn nhiên có khi trở về lồng lộng trong cả bài hát như cánh diều lồng lộng trong không, có khi âm thầm, văng vẳng, thiết tha, sâu lắng trong một câu, trong một chữ.

Những lúc đó, Trịnh Công Sơn hân hoan: Hôm nay tôi nghe có con chim về gọi Về giữa trời về hót giữa đời tôi Hôm nay tôi nghe tôi cười như đứa bé Mới lớn lên giữa đời sống kia Trịnh Công Sơn là người thi sĩ duy nhất của tình yêu không cho chữ em đi sóng đôi một cặp ngọt ngào với chữ anh. Chữ em mồ côi chữ anh trên lưỡi. Chữ em mù lòa đi tìm chữ anh. Gặp vớ vẩn một hai lần trong một hai bài hát đầu, nhưng nhạt nhẽo, vô duyên lắm. Còn thì Trịnh Công Sơn chỉ tôi với em, em với ta, như thể hai người yêu là hai người ở trọ gần nhau.

[hoangvu]

Có lẽ vì thế mà tôi hát Trịnh Công Sơn với hạnh phúc tràn trề. Bởi vì tôi hát sự thực trong lòng tôi, trong lòng người, trong lòng đời. Có bao giờ ai một với ai trong cuộc tình? Cứ xa xa mà tôi khiêm tốn như thế, họa may tưởng mình có lúc đến gần làm một. Như thế là hạnh phúc. Đến gần, giọt nắng thủy tinh có khi là giọt lệ.


-- Nguồn: Như Những Dòng Sông --